Reguły

Język Esperanto składa się z jedynie 16 prostych reguł, które mogą pomieścić się na jednej kartce papieru.

Alfabet i odpowiadające literom dźwięki:

Aa – a, Bb – b, Cc- c, Ĉĉ – cz, Dd -d, Ee – e, Ff – f, Gg – g, Ĝĝ -dż, Hh -h, Ĥĥ – ch, Ii-i, Jj – j, Ĵĵ- ż,

Kk-k, Ll-l, Mm-m, Nn-n, Oo-o, Pp-p, Rr- r, Ss-s, Ŝŝ – sz, Tt-t, Uu- u, Ŭŭ- ł, Vv-w, Zz-z

W przypadku braku liter z daszkiem na klawiaturze dopuszcza się użycie zapisu z literką x np Ĉ=Cx, Ŝ=Sx

Jedak instalacja programu pozwalającego uzyskać na komputerze esperanckie znaki jest banalna.

Wystarczy w wyszukiwarce wpisać: program tajpi (tajpi po esperancku znaczy “stukać w klawisze” np.  komputera lub maszyny do pisania.

1.     

Przedimek jest tylko jeden przedimek określony wspólny dla wszystkich rodzajów i przypadków la , który pojawia się wtedy gdy dana rzecz jest znana rozmówcy. Przedimka nieokreślonego brak.

2.

Rzeczownik w formie podstawowej w liczbie pojedynczej kończy się na -o, w liczbie mnogiej dodawana jest końcówka -j. W esperanto występują formalnie trzy przypadki tj. mianownik, biernik oraz tzw. przypadek przyimkowy. Wyrazy w mianowniku pełnią funkcję podmiotu, w bierniku dopełnienia a w pozostałych przypadkach określa przyimek stojący przed wyrazem. Poniżej tabela obrazująca przenoszenie polskich przypadków na esperanto:

l. pojedyncza l. mnoga
Mianownik:
kto? co?
domo – (dom)
hundo – (pies)
domoj –(domy)
hundoj – (psy)
Dopełniacz:
kogo? czego?
de domo – (dom)
de hundo – (psa)
de domoj – (domy)
de hundoj – (psy)
Celownik:
komu? czemu?
al domo – (domowi)
al hundo – (psu)
al domoj – (domom)
al hundoj – (psom)
Biernik:
kogo? co?
domon – (dom)
hundon – (psa)
domojn – (domy)
hundojn – (psy)
Narzędnik:
kim? czym?
per domo – (domem)
per hundo – (psem)
per domoj – (domami)
per hundoj – (psami)
Miejscownik:
o kim? o czym?
pri domo – (domu)
pri hundo – (psie)
pri domoj – (domach)
pri hundoj – (psach)

3.

Przymiotnik w formie podstawowej w liczbie pojedynczej kończy się na -a. Podlega tej samej odmianie co rzeczownik tj. dla liczby mnogiej ma końcówkę -j a dla biernika -n.

Istnieją  trzy stopnie przymiotnika. Stopień wyższy tworzy się przez dodanie wyrazu pli (więcej/bardziej) a najwyższy przez dodanie plej (najwięcej/najbardziej). Do porównań stosuje się wyraz ol (niż), np.: Pli blanka ol neĝo. (Bielszy od śniegu / Bielszy niż śnieg)

4.

Liczebniki.  Liczebniki główne to:

unu (1), du (2), tri (3), kvar (4), kvin (5), ses (6), sep (7), ok (8), naŭ (9), dek (10), cent (100), mil(1000),

dziesiątki i setki itd. tworzą się przez proste połączenie, np. 37 – tridek sep, 11, dek unu, 20 – dudek, 12 – dek du.

Liczebnik te nie ma ani rodzaju ani nie odmienia się przez przypadki.

Liczebnik porządkowy ma formę przymiotnika i otrzymuje końcówkę -a. np Unua – pierwszy, dua – drugi itd.

Liczebniki ułamkowe otrzymują wrostek -on-, np.: duono – pół/połowa, kvarono – ćwierć, kvinono – piąta część .

Słowa określające zbiory tworzone są poprzez dodanie wrostka -op-, np.: triope – we troje, triopo – trójka (np. osób)

Dla zwielokrotnień dodaje się wrostek -obl-, np. duoble – podwójnie, triobla – potrójny/trojaki.

Aby wyrazić podział na równe części używany jest wyraz po,  np.: po kvin – po pięć, po kvar – po cztery itd.

 

5.

Zaimki osobowe przedstawia poniższa tabela:

 

l. pojedyncza l. mnoga
1. os. mi (ja) ni (my)
2. os. vi (ty/wy)
3. os. rodzaj męski li (on) ili (oni/one)
rodzaj żeński ŝi (ona)
rodzaj nijaki ĝi (ono)

Nadto jest zaimek zwrotny si (sobie), używany w trzeciej osobie, np.:
mi lavas min – ja myję się (dosł. ja myję mnie)
vi lavas vin – ty myjesz się (dosł. ty myjesz ciebie)
li lavas sin
ŝi lavas sin
ili lavas sin

Zaimki osobowe oraz zwrotny podlegają odmianie jak rzeczowniki.

Dodatkowo jest zaimek nieosobowy liczby mnogiej oni.

Zaimki dzierżawcze otrzymują końcówkę przymiotnika -a oraz podlegają takiej samej odmianie jak przymiotniki.

6.

Czasownik. Sam czasownik nie jest odmieniany przez osoby i liczby, tj. nie przyjmuje specjalnych końcówek, więc aby wyrazić kto wykonuje daną czynność, w sytuacji braku innego podmiotu, należ dodawać odpowiedni zaimek, np. mi faras – ja robię, vi faras – ty robisz.

Czasownik może przyjąć następujące formy:

  • -as – czas teraźniejszy
  • -os – czas przyszły
  • -is – czas przeszły
  • -us – tryp przypuszczający
  • -u – tryb warunkowy
  • -i – forma bezosobowa ( np. fari – robić, stari – stać, paroli – mówić)

Na podstawie czasownika można utworzyć imiesłowy bierne poprzez przyrostek -at- (teraźniejszy), -it- (przeszły) i -ot- (przyszły) oraz czynne poprzez przyrostek – -ant- (teraźniejszy), -int- (przeszły) i -ont- (przyszły). Dodając odpowiednio końcówkę przymiotnika -a tworzone są imiesłowy przymiotne a dodając końcówkę przysłówka -e imiesłowy przysłowne.

Stronę bierną tworzy się za pomocą odpowiedniej formy słowa esti (być) i odpowiedniego imiesłowu przymiotnego biernego. Przyimek de oznacza wtedy wykonawce czynności, np: Tablo estas farata de mi (Stół jest robiony przeze mnie).

7.

Przysłówki mają zakończenie -e. Stopniowane są tak jak przymiotniki tj. za pomocą słów pli (więcej/bardziej) oraz plej (najwięcej/najbardziej), np.: mia frato pli bone kantas ol mi (brat mój lepiej śpiewa ode mnie).

8. 

Przyimki rządzą wszystkie przypadkiem pierwszym

9.

Każdy wyraz tak się czyta, jak się pisze.

10.

Akcent pada zawsze na przedostatnią zgłoskę.

11.

Wyrazy złożone tworzą się przez proste połączenie wyrazów (główny na końcu). Przykład: velŝip-o, żaglowiec ― z velo – żagiel, ŝipo  – statek.

12.

Przy innym przeczącym wyrazie opuszcza się przysłówek przeczący ne, np.: mi neniam vidis (nigdy nie widziałem).

13.

Na pytanie „dokąd” wyrazy przybierają końcówkę przypadku czwartego (np. tie tam (w tamtym miejscu) ― tie/n tam (do tamtego miejsca); Varsovi/o/n (do Warszawy).

14.

Przyimek nieokreślony je. Każdy przyimek ma określone, stałe znaczenie; jeżeli należy użyć przyimka w wypadkach, gdzie wybór jego nie wypływa z natury rzeczy, używany bywa przyimek je, który nie ma samoistnego znaczenia (np. ĝoj/i je tio cieszyć się z tego; mal/san/a je la okul/o/j chory na oczy; enu/o je la patr/uj/o tęsknota za ojczyzną i t. p. Jasność języka wcale wskutek tego nie szwankuje, albowiem w tym razie wszystkie języki używają jakiegokolwiek przyimka, byle go tylko zwyczaj uświęcił; w języku zaś międzynarodowym sankcja we wszystkich podobnych wypadkach nadaną została jednemu tylko przyimkowi je). Zamiast przyimka je używać też można, przypadku czwartego bez przyimka tam, gdzie nie zachodzi obawa dwuznaczności.

15.

Tak zwane wyrazy „cudzoziemskie” t.j. takie, które większość języków przyjęła z jednego obcego źródła, nie ulegają w języku międzynarodowym żadnej zmianie, lecz otrzymują tylko pisownię międzynarodową; przy rozmaitych wszakże wyrazach jednego źródłosłowu, lepiej używać bez zmiany tylko wyrazu pierwotnego, a inne tworzyć według prawideł języka międzynarodowego (np.teatr/o ― teatr, lecz teatralny ― teatr/a).

16.

Końcówkę rzeczownika i przedimka można opuścić i zastąpić apostrofem (np. Ŝiller’ zam. Ŝillerode l’ mondo zamiast de la mondo).